میراتی تەلارسازیی کوردستان
یازدە هەزار ساڵ بیناسازی
لە بازنە بەردینەکانی گرێ مرازانەوە تا قەڵای هەولێر، کوردستان — لە لێواری باکووری میزۆپۆتامیا، یەکێک لە لانکەکانی شارستانییەت — هەندێک لە کۆنترین تەلارسازییەکانی سەر زەوی لە خۆ دەگرێت. ئەمانە شوێنەوارە دیارەکانین لە هەر چوار پارچەی کوردستان، هەڵبژاردن و ناساندنی تەلارساز ئارام مزووری.
٢١ شوێنەوار · ٧ میراتی جیهانیی یونسکۆ
- گرێ مرازان (گۆبەکلی تەپە) نزیک ڕیها (شانلیئورفا) · نزیکەی ٩٦٠٠–٨٢٠٠ پ.ز کۆنترین تەلارسازیی گەورەی ناسراو لە جیهاندا — بازنەی بەردین کە نزیکەی ١١ هەزار ساڵ لەمەوبەر دروستکران، پێش کشتوکاڵ و گۆزە و نووسین. زیاتر بخوێنەوە
- ئەشکەوتی شانەدەر چیای برادۆست، پارێزگای هەولێر · دەیان هەزار ساڵ یەکەم پەناگە: ئەشکەوتێکی گەورە لە زاگرۆس کە نیاندەرتاڵەکان تێیدا ژیاون و مردووەکانیان ناشتووە، و دواتر هەندێک لە یەکەمین گوندنشینەکان هاتوونەتە ئەوێ. زیاتر بخوێنەوە
- گردی براک (ناگار) نزیک حەسەکە، جەزیرە · نزیکەی ٦٠٠٠–١٣٠٠ پ.ز یەکێک لە یەکەمین شارەکانی جیهان: گردێکی چل مەتری، شوێنی «پەرستگای چاو» و کۆشکێکی پاشاکانی ئەکەد. زیاتر بخوێنەوە
- ئورکێش (گردی مۆزان) نزیک عامودا، جەزیرە · نزیکەی ٤٠٠٠–١٣٠٠ پ.ز پایتەختی حۆرییەکان، گەلێکی چیانشینی هەزارەی سێیەمی پێش زایین، بە پەرستگایەکەوە کە لەسەر سەکۆیەکی گەورە بەسەر دەشتدا بەرزکراوەتەوە. زیاتر بخوێنەوە
- قەڵای هەولێر هەولێر · لانیکەم لە هەزارەی پێنجەمی پ.ز ەوە ئاوەدانە شارێک لەسەر گردێک کە لە ڕابردووی خۆی دروستبووە — یەکێک لە کۆنترین شوێنە بەردەوام ئاوەدانەکانی جیهان، و هێشتا دڵی هەولێرە. زیاتر بخوێنەوە
- گردی حەلەف (گوزانا) سەرێ کانیێ (ڕەئس عەین) · نزیکەی ٦٠٠٠ پ.ز؛ کۆشک سەدەی ١٠–٩ پ.ز ئەو شوێنەی ناوی خۆی دا بە کولتووری حەلەفی گۆزەی ڕەنگکراو، و دواتر شاری ئارامی گوزانا بە کۆشکی پەیکەرە بەردینە گەورەکانییەوە. زیاتر بخوێنەوە
- پەرستگای عەین دارا نزیک عەفرین · نزیکەی ١٣٠٠–٧٤٠ پ.ز پەرستگایەکی سووری-حیتی کە شێرە هەڵکەنراوەکان پاسەوانین، و شوێنپێی گەورە لە بەردەم دەرگاکەیدا هەڵکەنراون، وەک ئەوەی خوداوەندێک بەناویدا چووبێتە ژوورەوە. زیاتر بخوێنەوە
- جۆگەی ئاوی جەروان نزیک شێخان، پارێزگای دهۆک · نزیکەی ٦٩٠ پ.ز یەکێک لە کۆنترین جۆگە ئاوییە پردئاساکانی جیهان — پردێکی بەردین بۆ ئاو، سەنحاریبی پاشای ئاشووری دروستی کرد بۆ گەیاندنی ئاوی چیا بۆ نەینەوا. زیاتر بخوێنەوە
- نەخشەکانی خەنس (باڤیان) نزیک ئەتروش، پارێزگای دهۆک · نزیکەی ٦٩٠ پ.ز ئەو شوێنەی جۆگە گەورەکەی سەنحاریب لێیەوە دەستی پێدەکرد: پاشا و خوداوەندەکان لە زنارەکانی سەر گەلییەکی چیاییدا هەڵکەنراون. زیاتر بخوێنەوە
- بەردەنووسی بێستوون نزیک کرماشان · نزیکەی ٥٢٠ پ.ز نەخش و نووسینێک بە بەرزی لەسەر زنارێک لە ڕێگا کۆنەکەی نێوان میزۆپۆتامیا و ئێران هەڵکەنراوە — ئەو کلیلەی نووسینی بزماریی کردەوە. زیاتر بخوێنەوە
- چیای نەمرود نزیک سەمسوور (ئادیامان) · سەدەی یەکەمی پ.ز گۆڕی پاشایەک لەسەر لووتکەی چیایەک: لووتکەیەکی دەستکردی بەرد کە پەیکەرە دانیشتووە گەورەکانی خوداوەندەکان لە دوو لای ڕاوەستاون، سەرە کەوتووەکانیان ڕوویان لە خۆرهەڵات و خۆرئاوایە. زیاتر بخوێنەوە
- تاقی وەسان (تاق بوستان) کرماشان · سەدەی ٤–٧ی زایینی نەخشی شاهانەی ساسانی کە لە ئەشکەوتی کەوانەییدا هەڵکەنراون، لە تەنیشت حەوزێکی ئاوی کانی، لە داوێنی چیایەک. زیاتر بخوێنەوە
- تەختی سلێمان نزیک تەکاب · سەدەی ٥–٧ی زایینی؛ سەدەی ١٣ نۆژەنکرایەوە پیرۆزگایەکی ساسانیی شووراکراو لە دەوری دەریاچەیەکی قووڵی ئاوی کانی لەسەر گردێک — شوێنی یەکێک لە سێ ئاگرگا گەورەکەی ئیمپراتۆرییەتەکە. زیاتر بخوێنەوە
- شووراکانی ئامەد (دیاربەکر) ئامەد (دیاربەکر) · سەدەی ٤ی زایینی، بە درێژایی سەدەکانی ناوەڕاست نۆژەنکراوەتەوە نزیکەی شەش کیلۆمەتر شوورا و بورجی بازاڵتی ڕەش لە دەوری شاری کۆن، بەسەر باخچەکانی دیجلەدا. زیاتر بخوێنەوە
- لالش شێخان، پارێزگای دهۆک · سەدەی ١٢ی زایینی و پێشتر پیرۆزترین شوێنی ئێزدییەکان — پیرۆزگایەک لە دۆڵێکی ئارامدا، بە گومبەزە قووچەکییە شیاوییەکانی ناسراوە. زیاتر بخوێنەوە
- منارەی موزەفەرییە (منارەی چۆلی) پارکی منارە، هەولێر · کۆتایی سەدەی ١٢ – سەرەتای سەدەی ١٣ منارەیەکی خشتی لە سەردەمی زێڕینی هەولێر لە ژێر دەسەڵاتی موزەفەرەدین کۆکبۆریدا، کە لەو کاتەوەی مزگەوتەکەی نەماوە بە تەنها لە پارکێکدا ڕاوەستاوە. زیاتر بخوێنەوە
- حەسەنکێف (هەسکیف) لەسەر دیجلە، پارێزگای ئێلح (باتمان) · سەدەی ١٢–١٥، لەسەر شوێنێکی زۆر کۆنتر پایتەختێکی سەدەکانی ناوەڕاست لەسەر زنارەکانی سەر دیجلە، بە ماڵی ئەشکەوتی، پردێکی گەورە و منارەوە — زۆربەی لە ساڵی ٢٠٢٠دا لە ژێر دەریاچەی بەنداوێکدا نوقم بوو. زیاتر بخوێنەوە
- شاری کۆنی مێردین مێردین · سەدەی ١٢–١٥ و دواتر شارێکی بەردی هەنگوینی ڕەنگ کە پلە بە پلە بە لێژایی چیایەکدا بەسەر دەشتی میزۆپۆتامیادا دادەبەزێت، مەدرەسە و مزگەوت و کڵێسا تێیدا لە تەنیشت یەکترن. زیاتر بخوێنەوە
- ئامێدی پارێزگای دهۆک · کۆن؛ پایتەختی بادینان، سەدەی ١٤–١٩ شارۆچکەیەک لەسەر چیایەکی سەرتەخت، لە دەروازەی نەخشێنراوی بابا زێبارەوە دەچیتە ژوورەوە — جاران پایتەختی میرنشینی کوردیی بادینان بوو. زیاتر بخوێنەوە
- کۆشکی ئیسحاق پاشا نزیک بازید (دۆغوبایەزید) · ١٦٨٥–١٧٨٤ کۆشکێک لەسەر سەکۆیەک لە خوار چیای ئاگری، سەدەیەک دروستکردنی خایاند، نەریتی عوسمانی، فارسی، ئەرمەنی و سەلجووقی لە یەک تەواوەتیی نەخشێنراودا تێکەڵ دەکات. زیاتر بخوێنەوە
- هەورامان هەورامانی تەخت و گوندەکانی هەورامان · نەریتێکی زیندوو، هەزاران ساڵ کۆن گوندە بەردینە پلەپلەکان لەسەر لێژاییە سەختەکانی زاگرۆس، کە سەربانی خانوویەک حەوشەی خانووی سەرەوەیەتی. زیاتر بخوێنەوە
هەڵبژاردن و ناساندنی ئارام مزووری، تەلارساز لە هەولێر