باکووری کوردستان · میرنشینە کوردییەکان
کۆشکی ئیسحاق پاشا
١٦٨٥–١٧٨٤
ڕێگاکەی ڕۆژهەڵات لە بازیدەوە لە شارۆچکەکە سەردەکەوێت، و کۆشکەکە لە یەک کاتدا دەردەکەوێت — بەردی ڕەنگ-هەنگوین لەسەر ڕەفێکی بەردین، گومبەزێک، منارەیەک، دیوارێکی درێژی پەنجەرە، و لە پشتیەوە بەفری ئاگری ئاسمان پڕ دەکات. سەد ساڵی خایاند تا دروست بکرێت و، بە تەواوی، ڕەنگە بیست ساڵ تێیدا ژیان کرابێت. هەموو ئەوەی دواتر لەسەر ئەم سنوورە ڕوویدا — ڕووسەکان، بوومەلەرزەکان، جەنگەکان، تاڵانکەران — شوێنەواری خۆی جێهێشت. ئەوەی ماوەتەوە هێشتا یەکێکە لە تەواوترین و سەیرترین کۆشکەکانی جیهانی عوسمانی، و لەلایەن خێزانێکی پاشا کوردەوە دروستکراوە.
سەدەیەک لە دروستکردندا
١٦٨٥–١٧٨٤
لەلایەن چۆڵاق عەبدی پاشا، بەگی بازیدەوە دەستی پێکرا، و لەلایەن نەوەکەی ئیسحاق پاشا، پارێزگاری چڵدرەوە تەواو کرا. نووسینەکەی سەرووی دەروازەی حەرەم ساڵی ١١٩٩ی کۆچی دەدات — ١٧٨٤–٨٥.
کۆشکێک لەسەر ڕێگای ئاوریشم
کۆشکەکە نزیکەی پێنج کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژهەڵاتی دۆغوبایەزیت — بازید بە کوردی — ڕاوەستاوە، لەسەر سەکۆیەکی دەستکردی تەختکراو نزیکەی دوو هەزار مەتر لە سەرووی دەریاوە، بە کەلاوەی قەڵا کۆنەکەی بازید لەسەر لووتکەکەی سەرەوە و ڕێگای کاروانی تەورێز بۆ ئەرزەڕۆم لە دەشتەکەی خوارەوە. سێ لای گردەکە لێژن؛ تاکە ڕێگای نزیکبوونەوە لە ڕۆژهەڵاتەوەیە، بە یەک دەرگادا. ئەوەندەی نیشتەجێبوون، خاڵی گومرگ و تەختگای حکوومەت بوو: پاشاکانی چڵدر باجی ڕێگای ئاوریشمیان لێرە کۆدەکردەوە، و حەوشەی یەکەم هەموو ڕۆژێک لە نوێژی بەیانییەوە تا نیوەشەو بۆ بازرگانانی کاروبار کراوە بوو.
بیناسازەکان چڵدرۆغوڵلاری بوون، خێزانێکی پاشا کوردی میراتگر کە ئەم سنوورەیان بۆ سوڵتانی عوسمانی ڕادەگرت. چۆڵاق عەبدی پاشا نزیکەی ١٦٨٥ کارەکەی دەست پێکرد؛ نەوەکان بەردەوامیان پێدا؛ ئیسحاق پاشایەک، پارێزگاری چڵدر، لە ١٧٨٤–٨٥ حەرەمەکەی تەواو کرد و ناوی خۆی دا بە هەمووی. دوایین کەسی خێزانەکە کە تێیدا ژیا، مەحموود پاشا، لە ١٨٠٥ کۆچی دوایی کرد و لە ژێرزەمینەکەی ژێر حەوشەی دووەمدا ڕاکشاوە.
نەخشەکە هی عوسمانییە — حەوشەی دەرەوە، حەوشەی ناوەوە، حەرەم، زنجیرە سێ-بەشییەکەی تۆپقاپی — بەڵام نزیکەی هیچی تر وا نییە. دەروازەکان سەلجووقین، بە سەرپۆشی موقەرنەس؛ ڕازاندنەوەکە فارسی و ئەرمەنییە، ڕەز و هەنار و ئاژەڵ بە نەخشی بەرجەستەی قووڵ؛ سەرستوونەکان گورجین؛ گۆڕستانەکە کومبەتێکی سەلجووقییە؛ بەنناکان، بەپێی زۆربەی گێڕانەوەکان، ئەرمەنی و گورجی بوون. یونسکۆ، کە لە ٢٠٠٠ کۆشکەکەی خستە لیستی کاتیی تورکیاوە، وەسفی کرد وەک «هەرگیز لە نەریتی عوسمانیدا نییە». بە هەموو واتایەک بینایەکی سنوورە.
دەروازەی حەرەم
- سەرپۆشی موقەرنەس چەند ڕیزێک خانەی بچووکی بەردین بەسەر کەوانەکەدا هەنگاو دەنێنە دەرەوە — ئەو گومبەزە شانەهەنگوینییەی بیناسازە سەلجووقییەکان پێنج سەدە پێش بڕینی ئەم دەرگایە هێنایانە ئەنادۆڵ.
- مێژووەکە چوارچێوەکانی ژێر سەرپۆشەکە نووسینی بیناسازییان لەسەرە. ساڵی ١١٩٩ی کۆچی دەدات — ١٧٨٤–٨٥ — کاتێک ئیسحاق پاشا حەرەمەکەی و، لەگەڵیدا، کۆشکەکەی تەواو کرد.
- ڕەز و ئاژەڵ هەردوو لاتەنیشت لە بنەوە تا سەرەوە بە ڕەزی هەڵگەڕاو و هەنار و گوڵ و ئاژەڵ بە نەخشی بەرجەستەی قووڵ داپۆشراون — نەریتی هەڵکەندنی ئەرمەنیی دۆڵی ئەرەس، لەسەر دەرگایەکی عوسمانی جێبەجێکراو.
- پەنجەرەی سەرەوە پەنجەرەیەکی تۆڕدار لە چوارچێوەیەکی هەڵکەنراودا ژوورەکانی سەرووی ڕێڕەوەکەی ڕووناک دەکردەوە. حەرەمەکە دوو نهۆمی هەبوو، و نیشانەکانی بەردکاری ئاماژە بە سێیەمێکی بچووکتر دەکەن؛ نهۆمە سەرەوەکان نەماون.
- ئاژەڵێکی بچووک لە بنی لاتەنیشتی چەپدا گیانلەبەرێکی چوارپێ لە بەردەکەدا ڕاوەستاوە — یەکێک لە زۆر باڵندە و ئاژەڵی نەخشەکان. پەیکەر لە هونەری ئایینیی عوسمانیدا نائاسایی بوو بەڵام لەم سنوورەدا ئاسایی بوو.
- دەرگاکە خۆی چوارچێوەیەکی دووەمی بچووکتر کونەکە دەگرێت، کە بەرەو ڕێڕەوێکی درێژی ڕاست بۆ حەرەم دەچێت. دەرگا دارینە زێڕکراوەکان کە جارێک لێرە هەڵواسرابوون لە ١٨٢٨ بردرانە ڕووسیا و ڕاپۆرت دەکرێت لە هێرمیتاژدان.
- ژوور، لە سەرەتادا
- ٣٦٦ بەپێی لێکۆڵینەوەی یوکسێل بینگۆل لەسەر کۆشکەکە
- سەکۆکە
- ١١٥ × ٥٠ م نزیکەی ٧٦٠٠ مەتر دووجا لە ژێر سەقفدا
- لە سەرووی دەریاوە
- ≈٢٬٠٠٠ م ئاگری، ٥١٣٧ م، دیمەنی باکوور پڕ دەکات
- جۆر بەردی ناوخۆیی
- ٦ شەترەنجیی ڕەش و سپیی هۆڵە گەورەکە لە نێویاندا
- قووڵیی ژێرزەمینەکان
- ١٥ م هەڵکەنراون بۆ تەختکردنی سەکۆکە لەسەر بەردە لێژەکە
- پانیی گومبەزی مزگەوتەکە
- >٨ م شوێنەواری ڕازاندنەوەی ڕەنگکراو لە ناوەوە ماوە
بەناو سێ حەوشەکەدا
لە دەروازە گەورەکەی ڕۆژهەڵاتەوە دەچیتە ژوورەوە، پێکهاتەیەکی سەلجووقی لە بەردی بڕاو بە سەرپۆشی موقەرنەس، بۆ ناو حەوشەی یەکەم — پەنجا مەتر بە سی، جارێک بە ژووری پاسەوان و تەویلە و کۆگای دانەوێڵە و چەک ڕیزکرابوو، و کانییەکی هەڵکەنراو لەسەر دیواری ڕۆژهەڵاتی. ئەمە کۆشکی گشتی بوو، بیروون، کە بازرگان و داواکاران چاوەڕوانیان دەکرد. لە گۆشەی باکووریدا پەیژەیەک بۆ زیندانەکان دادەبەزێت.
دەروازەیەکی دووەمی سادەتر بەرەو حەوشەی ناوەوە دەچێت، سی و پێنج مەتر بە بیست و زۆر جوانتر. لە لای باکووری مزگەوتەکە بەرز دەبێتەوە، بە منارەیەکی خڕی بە بەردی سوور و کاڵ پشتێنکراو و گومبەزێکی زیاتر لە هەشت مەتر پان، و سەلاملق، بەشی پیاوان، کە بە دەروازەیەکدا دەچیتە ناوی کە بە ستوونی جووتی زیاتر لە دوو مەتر بەرز دەورەدراوە. لە ناوەوە، هۆڵێکی پێشوازی نۆزدە مەتر بە هەشت، بە زەوییەکی بازەڵت؛ شارل تێکسیە، کە لە ١٨٣٠ هات، سەقفێکی بینی بە باڵندەی خەیاڵی ڕەنگکرابوو و تاقەکان بە شووشەی ڕەنگکراو شووشەبەند کرابوون. بە دیواری مزگەوتەکەوە نووساوە گۆڕستانێکی بچووکی هەشتپاڵوو بە سەقفێکی قووچەکی بە شێوازی سەلجووقی، بە گوڵدان و ڕووەکی لوولپێچ هەڵکەنراوە؛ پەیژەیەکی دوازدە پلەیی بۆ ئەو ژێرزەمینە دادەبەزێت کە چڵدرۆغوڵلاری تێیدا نێژراون.
دەروازە هەڵکەنراوەکەی دیواری ڕۆژئاوا بۆ ڕێڕەوێکی درێژ بەرەو حەرەم دەکرێتەوە — سی و شەش مەتر بە چل و سێ، بە باخچە لە سێ لاوە. لێرە چێشتخانەکە دوو نهۆم بەرز لە ژێر فانووسێکی هەشتپاڵوودا، حەمامێکی بچووک، ژووری بە ئاگردانی بەردین، و هۆڵە گەورەکە، موعایەدە ساڵۆنی، وردترین ژووری کۆشکەکە: دیواری شەترەنجیی ڕەش و سپی، بەردکاریی سەلجووقی، نەخشی گوڵی ئەرمەنی، سەرستوونی گورجی لەسەر ستوونی جووتی هەشتپاڵوو. بۆری لە دیواری زۆر ژووردا ئاماژە بە سیستەمێکی گەرمکردن بە هەوای گەرم دەکەن؛ ئاوی ڕۆیشتوو و ئاوەڕۆ هەبوو. بۆ کات و شوێنی خۆی، ماڵێکی نائاسایی ئاسوودە بوو — و ڕێک ئەو کاتە تەواو کرا کە ئەو جیهانەی پارەی داوە، بازرگانیی کاروان، دەستی کرد بە کاڵبوونەوە.
بەرد و ڕووناکی و بەفر
دەتزانی؟
-
کۆشکەکە لەسەر پارە بوو. لە ٢٠٠٥ەوە تا ٢٠٠٩ لە پشتی دراوی کاغەزیی ١٠٠ لیرەی نوێی تورکیادا دەرکەوت.
-
دەرگا زێڕکراوەکانی لە سانت پیتەرزبورگن. لە کاتی داگیرکاریی ڕووسی ١٨٢٨دا دەرگا زێڕ-داپۆشراوەکانی حەرەم و کتێبخانەی کۆشکەکە بردران؛ ڕاپۆرت دەکرێت دەرگاکان لە مۆزەخانەی هێرمیتاژدان.
-
گردەکە زۆر پێش پاشاکان پیرۆز بوو. لەسەر لێژاییەکەی تەنیشت قەڵا کۆنەکە گۆڕی بەردینی ئورارتوویی سەدەکانی سێزدە تا نۆی پ.ز هەن، دەروازەکەیان بە پەیکەری بەرجەستەی لە قەبارەی ژیان گەورەتر چوارچێوە کراوە، یەکەم جار لەلایەن شارل تێکسیەوە لە ١٨٣٠ وەسف کراون.
-
شاعیری کورد لە نزیکەوە ڕاکشاوە. کەمێک لە ڕۆژهەڵاتی کۆشکەکەوە گۆڕستانی ئەحمەدی خانییە، کە لە ١٦٩٢ لە بازید داستانی کوردیی مەم و زینی تەواو کرد — کاتێک کۆشکەکە دروست دەکرا.
-
تا ١٩٣٧ سەربازگە بوو. دوای پاشاکان، کۆشکەکە وەک ناوەندی کارگێڕیی ناوچەکە و پاشان وەک بنکەی سەربازی خزمەتی کرد؛ دواتر، گوندنشینان بەردەکەیان بۆ ماڵی نوێ هەڵکەند.
-
سێ نهۆم حەرەم، دوو حەوشە، ٣٦٦ ژوور، چێشتخانەیەک بە سەقفی فانووس، حەمامێک، مزگەوتێک، گۆڕێک، زیندانێک و سیستەمێکی گەرمکردن: شارێکی بچووکی شووراداری بۆ یەک خێزان و حکوومەتەکەی.
سەد ساڵ بەرەو سەر، دوو سەد ساڵ بەرەو خوار
-
نزیکەی ١٦٨٥
چۆڵاق عەبدی پاشا کۆشکەکە دەست پێدەکات
لەسەر ڕەفێکی تەختکراو لە ژێر قەڵا کۆنەکەی بازید.
-
١٦٩٢
ئەحمەدی خانی مەم و زین لە بازید تەواو دەکات
-
١٧٨٤–٨٥
ئیسحاق پاشا حەرەمەکە تەواو دەکات
نووسینەکەی سەرووی دەروازەکەی ١١٩٩ی کۆچی دەدات. کۆشکەکە ناوی ئەو وەردەگرێت.
-
١٨٠٥
مەحموود پاشا، دوایین دانیشتوو، کۆچی دوایی دەکات
جێگرەکەی بۆ قەڵاکە سەردەکەوێت.
-
١٨٢٨
داگیرکاریی ڕووسی
ساڵێک درێژ. دەرگا زێڕکراوەکان و کتێبخانەکە بۆ ڕووسیا دەچن؛ زۆر دارکاری دەسووتێت.
-
١٨٣٠
شارل تێکسیە کۆشکەکە وەسف دەکات
یەکەم گێڕانەوەی ئەورووپی، بە سەقفە ڕەنگکراوەکان هێشتا لە جێی خۆیاندا.
-
١٨٤٠
بوومەلەرزە
زیانی قورس بە کۆشک و قەڵا؛ چاککردنەوەی بەشەکی تا ١٨٦٠.
-
١٨٧٧–٧٨
جەنگی ڕووسی–تورکی
وەک پەناگەی سەربازی بەکارهاتووە و دووبارە زیانی پێگەیشتووە؛ داگیرکاریی ڕووسی تا جەنگی جیهانیی یەکەم دێت.
-
١٩٣٧
سوپا دەڕوات
دوای دەیان ساڵ وەک قەڵا. شارۆچکەی خوارەوە لە دەشتەکەدا وەک دۆغوبایەزیت دروست دەکرێتەوە.
-
٢٠٠٠
لیستی کاتیی یونسکۆ
-
٢٠٠٩
سەقفە شووشەییەکە
گومبەزێکی ٣٠٠٠ مەتر دووجایی لە دار سنەوبەر و شووشە بەسەر بەشە ناوەوەکاندا دروست دەکرێت؛ نۆژەنکردنەوەیەکی تر لە ٢٠١١ دەست پێدەکات.
هەرگیز لە نەریتی عوسمانیدا نییە بەڵکو تێکەڵەیەکە لە نەریتی تەلارسازیی ئەنادۆڵی و ئێرانی و باکووری میزۆپۆتامیا.
بینایەکی سنوور
کۆشکی ئیسحاق پاشا هی کێیە؟ تورکیا نۆژەنی دەکاتەوە و لەسەر دراوی کاغەزی چاپی دەکات. کورد ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو پاشایانەی دروستیان کرد کورد بوون، کە شارۆچکەی خوارەوە کوردییە، کە ئەحمەدی خانی داستانە نەتەوەییەکەی لە بەرچاوی ئەودا نووسی. ئەرمەنییەکان دەستی بەننا خۆیان لە هەر ڕەزێکی سەر دەروازەکاندا دەناسنەوە. فارسەکان ڕازاندنەوەی خۆیان دەبینن؛ زانایانی سەلجووقی دەروازەکانی خۆیان دەبینن؛ عوسمانیناسەکان نەخشەی خۆیان دەبینن. هەموویان ڕاستن، و ئەوە خاڵەکەیە.
بۆ تەلارسازێک وانەکە لەسەر شێواز نییە بەڵکو لەسەر ڕێبازە. بیناسازەکانی ئەم کۆشکە لە نێوان نەریتەکاندا هەڵیاننەبژارد؛ هەر یەکێکیان بەکارهێنا کە کارێکی باشتر دەکرد — نەخشەسازیی عوسمانی بۆ زنجیرەی حەوشەکان، بەردی سەلجووقی بۆ بەردەرگاکان، هەڵکەندنی ئەرمەنی بۆ ڕووەکان، هەستی فارسی و ناوخۆیی بۆ گەرما و ئاو لە شوێنێکدا کە زستان نیوەی ساڵ دەخایەنێت. ئەنجامەکە یەکگرتووە چونکە شوێن و کەشوهەوا ڕێکیان خست. ئەوە ئەو شێوەیەیە کە باشترین بیناسازی لەسەر ئەم زەوییە هەمیشە پێی کراوە، و وەسوەسەی ئەمڕۆ بۆ بیناکردن بە یەک شێوازی هاوردەکراو، لە یەک کاتالۆگەوە، پێچەوانەی ئەوەیە.
لە کوێیە
نزیکەی ٥ کم لە باشووری ڕۆژهەڵاتی دۆغوبایەزیت لە پارێزگای ئاگری، لەسەر گردەکەی ژێر قەڵا کۆنەکە؛ ٣٥ کم لە سنووری ئێران و ١٥ کم لە لووتکەی ئاگرییەوە. بە کرێ بۆ سەردانکەران کراوەیە.
- شوێن
- نزیک بازید (دۆغوبایەزید)
- پارچە
- باکووری کوردستان
- سەردەم
- ١٦٨٥–١٧٨٤
- قۆناغ
- میرنشینە کوردییەکان
بڕۆ بۆ
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
- Ishak Pasha Palace — Wikipedia Dates, the Çıldıroğulları, the UNESCO description, the banknote
- Ishak Pasha Palace — Turkish Archaeological News Detailed description of the courts and rooms with dimensions; the 366 rooms after Yüksel Bingöl; Texier's visit; the 2009 roof
- Doğubayazıt — Wikipedia The town, the fortress, the Republic of Ararat
- Ishak Pasha Palace — UNESCO World Heritage Centre, Tentative Lists Submitted by Turkey in 2000
- Yüksel Bingöl, Der Ishak Pascha Palast in Doğubayazıt am Berg Ararat The standard architectural monograph (in German)
- T. A. Sinclair, Eastern Turkey: An Architectural and Archaeological Survey, vol. 1 (1987) The palace and the fortress of Bayazit
هەڵبژاردن و ناساندنی ئارام مزووری، تەلارساز لە هەولێر