باکووری کوردستان · سەدەکانی ناوەڕاست و ئیسلامی
شاری کۆنی مێردین
مێردین لەسەر لێژاییەک دروستکراوە ئەوەندە سەخت کە سەربانی خانوویەک سەکۆی ئەوی دواترە، و هەموو پەنجەرەیەک بەرەو باشوور بەسەر دەشتدا بۆ سووریا دەڕوانێت. هەموو شارەکە یەک بەردە، بەردێکی کلسیی نەرمی ناوخۆیی بە ڕەنگی هەنگوین، کە لە هەوادا ڕەق دەبێت و ئەسکەنەی هەڵکەنەر وەک دار وەردەگرێت — بۆیە هەشت سەد ساڵە بەنناکانی نەیانتوانیوە دەرگایەک بە سادەیی بەجێبهێڵن.
شارێک کە سەیری دەشت دەکات
ئاشوورییەکان ناویان لە شوێنەکە نا مەردیانێ؛ ڕۆمانی و بیزەنتییەکان بەردەکەیان گرت؛ عەرەبەکان لە ٦٤٠ گرتیان. بەڵام ئەو شارەی ئەمڕۆ ڕاوەستاوە لە ١١٠٣ دەستی پێکرد، کاتێک تورکمانە ئەرتوقییەکان کردیانە پایتەخت و دەستیان کرد بە دروستکردن لەو بەردەی پێناسەی دەکات. مزگەوتە گەورەکەیان، بە نووسینی ١١٧٦ی، هێشتا بازاڕەکە ڕادەگرێت؛ مەدرەسەکانیان — زنجیرییە لە ١٣٨٥، بە گومبەزە هێڵدارەکانی و دەروازە موقەرنەسەکەی، و قاسمییە، کە لە ١٤٤٥ لەلایەن ئاق قۆیۆنلووەوە تەواو کرا — بە گردەکەدا لە سەرووی سەردەکەون.
مێردین هەرگیز شاری یەک گەل نەبوو. مەسیحییە سریانییەکان لە دەستپێکی ئایینەکەوە لێرە ژیاون: دێری مۆر حەنانیۆ، سێ کیلۆمەتر لە ڕۆژهەڵات، لە ٤٩٣ەوە دێرە و لە ١١٦٦ەوە تا ١٩٣٢ بنکەی پاتریارکە سریانییە ئۆرسۆدۆکسەکان بوو. ئەرمەن و کورد و عەرەب و تورک لە تەنیشتیان دروستیان کرد. بازرگانێکی ڤێنیسی کە لە ١٥٠٧ لێیەوە تێپەڕی تێبینی کرد کە مەسیحی و جوولەکە لە شارەکەدا لە موسوڵمان زیاترن؛ لە بەرەبەیانی جەنگی یەکەمی جیهانیدا هێشتا دوازدە هەزار سریانی و حەوت هەزار و پێنج سەد ئەرمەنی هەبوو.
عوسمانییەکان لە ١٥١٦ شارەکەیان گرت و، جگە لە گەمارۆیەک لە ١٨٣٥ کە مزگەوتە گەورەکەی تەقاندەوە، بەجێیان هێشت بە شێوەی خۆی گەشە بکات — سەکۆ لەسەر سەکۆ، لە ژێر گردی قەڵادا، ڕوو لە خۆر.
بەردەکە
یەک کەرەستە، هەشت سەدە هەڵکەنراو: گومبەز، پەنجەرەی دەرپەڕیو، هەیوان، کۆڵان.
شارەکە چۆن دروستکراوە
مێردین وانەیەکە لە دروستکردن لەسەر لێژایی. خانووەکان لەسەر سەکۆی لە گردەکە بڕاو دانراون، هەر ڕیزێک نهۆمێک لە سەرووی پێشووەوە، بە شێوەیەک کە هیچ خانوویەک ڕووناکی یان دیمەنی ئەوی تر ناگرێت: سەربانی تەختی خانووی خوارەوە حەوشەی ئەوی سەرەوەیە. شەقامەکان بە پانی لێژاییەکەدا دەڕۆن؛ پەیژەکان بەرەو خوارەوە؛ لەو شوێنەی کۆڵانێک دەبێت لە ژێر بینایەکدا تێپەڕێت بە ئەبارەیەکدا دەیکات، ڕێڕەوێکی گومبەزدار کە خانووەکە لە سەرەوە تەواو ڕادەگرێت و ڕێبوار لە خوارەوە فێنک.
بەردەکە بەردێکی کلسیی زەردی کاڵە کە لە چیاکە خۆی بڕاوە. تازە بڕاو ئەوەندە نەرمە کە بە ئامێری ئاسایی هەڵبکەنرێت، و بەنناکان ئەو ئازادییەیان لەسەر هەموو شتێک بەکارهێنا — چوارچێوەی دەرگا، دەوری پەنجەرە، لێواری هەیوانی حەوشەکان، سەرستوونی مەدرەسەکان — بە زمانێک لە تێکئاڵان و گوڵ و موقەرنەس کە لە ئەرتوقییەکانەوە تا سەدەی نۆزدە بێ پچڕان دەڕوات. لە هەوادا ڕەق دەبێت، و ئەو ڕەنگە وەردەگرێت کە ڕووناکیی خۆرئاوابوونی شارەکە دەدات.
هەموو خانوویەک ڕووی لە باشوورە، بۆ دەشت و خۆری زستان؛ دیواری ئەستوور و ژووری گومبەزدار فێنکیی شەو بە درێژایی ڕۆژانی هاوین کە لە چل پلە تێدەپەڕن ڕادەگرن. مەدرەسەکان نەخشەکە بە قەبارەیەکی گەورەتر دووبارە دەکەنەوە: حەوشەی قاسمییە حەوزێکی هەیە کە بە قیفێکەوە ئاو دەدرێت کە بیناسازەکان دەیانوت نوێنەرایەتیی لەدایکبوون دەکات، و بە کەلێنێکەوە دەڕژێت کە نوێنەرایەتیی مردن دەکات — تەلارسازییەک کە مەبەست بوو بخوێنرێتەوە.
- مزگەوتی گەورە
- ١١٧٦ مێژووی سەر نووسینەکەی؛ ئەرتوقی
- مەدرەسەی زنجیرییە
- ١٣٨٥ گومبەزی هێڵدار و دەروازەیەکی موقەرنەس
- مەدرەسەی قاسمییە
- ١٤٤٥ لەلایەن ئەرتوقییەکانەوە دەستی پێکرا، لەلایەن ئاق قۆیۆنلووەوە تەواو کرا
- مۆر حەنانیۆ دامەزرا
- ٤٩٣ بنکەی پاتریارکە سریانییەکان ١١٦٦–١٩٣٢
- خۆر لە ساڵێکدا
- ٣٬٠٠٠ + کاتژمێر ئەو کەشوهەوایەی خانووەکان بۆی دروستکران
دەتزانی؟
-
دەرگاکانی پۆلی مەدرەسەی قاسمییە بە مەبەست نزم دروستکران، بۆ ئەوەی هەموو قوتابییەک کە دەچێتە ژوورەوە سەر دابنەوێنێت.
-
نەریت دەڵێت دیوارەکانی مۆر حەنانیۆ زەردن چونکە زەعفەران تێکەڵی قوڕی کلسەکە کرابوو — بۆیە ناوەکەی تری، دەیرولزەعفەران، دێری زەعفەران.
-
لە ژێر دێرەکەدا ژوورێک هەیە بە گومبەزێک لە بلۆکی بەردی گەورە کە بێ قوڕ دانراون، کە وا باوەڕ دەکرێت پەرستگایەکی پێش مەسیحی بێت — کۆنترین ژووری دروستکراو لە چیرۆکی شارەکەدا.
-
لە ١٣٠٧ مێژوونووسی ئەرمەنی هەیتۆن تێبینی کرد کە کوردەکانی مێردین تیرهاوێژی لێهاتوون — یەکێک لە کۆنترین وەسفەکانی خەڵکی شارەکە بە ناو.
-
قەڵای سەر گردی سەرووی شارۆچکەکە هێشتا ناوچەیەکی سەربازییە و داخراوە؛ شارەکە سەدەیەکە لە ژێر تاجێکی نەگەیشتنەوەدا ژیاوە.
-
مێردین لە مانگی شوباتی ٢٠٠٠ەوە لەسەر لیستی کاتیی تورکیایە بۆ میراتی جیهانی، وەک «دیمەنی کولتووریی مێردین».
هێڵی کات
-
٤٩٣
دێری مۆر حەنانیۆ
-
٦٤٠
داگیرکاریی عەرەب
-
١١٠٣
پایتەختێکی ئەرتوقی
-
١١٧٦
مزگەوتی گەورە
-
١٣٨٥
مەدرەسەی زنجیرییە
-
١٣٩٤
تەیموور بەردەکە گەمارۆ دەدات
-
١٤٤٥
مەدرەسەی قاسمییە تەواو دەبێت
-
١٥١٦
عوسمانییەکان
-
١٩٣٢
پاتریارکخانە مۆر حەنانیۆ بەجێدەهێڵێت
-
٢٠٠٠
لەسەر لیستی کاتیی میراتی جیهانی
شارێک کە هێشتا هەڵدەکەنرێت
مێردین مۆزەخانە نییە. بازاڕەکە لە ژێر هەمان گومبەزەکاندا سابوون و مس دەفرۆشێت وەک هەمیشە؛ مەدرەسەکان سەردان دەکرێن و نوێژیان تێدا دەکرێت؛ کڵێسا سریانییەکان ڕۆژی یەکشەممە زەنگ لێدەدەن و دێرەکە هێشتا ڕاهیبی هەیە. شاری کۆن وەک ناوچەیەکی پارێزراو ڕاگەیەنرا، و لە نەوەدەکانەوە زیادکراوە کۆنکرێتییەکان لابراون و ڕووکارەکان نۆژەنکراونەتەوە، بۆ ئەوەی هێڵی ئاسمان دووبارە بە یەک ڕەنگ بخوێنرێتەوە. خانووە نوێیەکانی لێواری شارۆچکەکە هێشتا لە بەردەکە دروستدەکرێن، لەلایەن بەنناکانەوە کە هێشتا هەڵدەکەنن.
بۆ تەلارسازێک ڕوونترین وەڵامە لە ناوچەکەدا بۆ پرسیاری چۆن دروستکردن لەسەر لێژایی گردێک لە کەشوهەوایەکی گەرمدا: سەکۆی بکە، ڕووی لە باشوور بکە، وا بکە یەک کەرەستە هەموو شتێک بکات، و ڕێگە بدە سەربانی هەر خانوویەک خزمەتی ئەوی دواتر بکات.
لە کوێیە
لەسەر لێژاییی باشووری گردێک بەسەر دەشتی میزۆپۆتامیادا لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، ٣٠ کم لە باکووری سنووری سووریا؛ دێری مۆر حەنانیۆ ٣ کم لە ڕۆژهەڵات کەوتووە.
- شوێن
- مێردین
- پارچە
- باکووری کوردستان
- سەردەم
- سەدەی ١٢–١٥ و دواتر؛ شارێکی زیندوو
- قۆناغ
- سەدەکانی ناوەڕاست و ئیسلامی
بڕۆ بۆ
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
- Mardin — Wikipedia History and population
- Kasımiye Medrese — Wikipedia The madrasa and its symbolism
- Mor Hananyo Monastery — Wikipedia The Saffron Monastery
- Mardin Cultural Landscape — UNESCO Tentative List (2000) Turkey's nomination file
هەڵبژاردن و ناساندنی ئارام مزووری، تەلارساز لە هەولێر