باکووری کوردستان · فارسی، ڕۆمانی و ساسانی

شووراکانی ئامەد (دیاربەکر)

هەموو ئەو دەسەڵاتانەی حەڤدە سەدە ئەم شارەیان گرت ناویان لەسەر شووراکە بەجێهێشت. ئیمپراتۆرە ڕۆمانییەکان، خەلیفە عەرەبەکان، خانەدانێکی کوردی، میرە تورکمانەکان، سوڵتانە عوسمانییەکان: نووسینەکانیان و شێر و هەڵۆ هەڵکەنراوەکانیان یەک لەدوای یەک بە دەوری شەش کیلۆمەتر بەردی ڕەشدا دەڕۆن، بەسەر ڕووبارێک و ئەو باخچانەدا کە لە پێش ڕۆماوە خۆراکی شارەکەیان داوە.

ئامەد (دیاربەکر)
ساڵی ٣٤٩ی زایینی، بە درێژایی سەدەکانی ناوەڕاست نۆژەنکراوەتەوە
میراتی جیهانیی یونسکۆ · ٢٠١٥

وێنە: İbrahimtrn00, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

شووراکان بە درێژایی

٥٫٨ کیلۆمەتر

بە ٨٢ بورج و چوار دەروازەی گەورە و نزیکەی شەست و سێ نووسین، هەموو شاری کۆن، سوور، لەسەر ڕەفە بازاڵتییەکەی سەرووی دیجلە دەورە دەدەن. زۆرجار پێیان دەوترێت درێژترین شوورای تەواوی شار دوای دیواری گەورەی چین — داوایەکی خەڵکییە، نەک پێوراو.

ئامیدا، ئامەد، دیاربەکر

ڕۆمانییەکان ناویان لە شارەکە نا ئامیدا و کردیانە قەڵا گەورەکەی سنووری ڕۆژهەڵاتیان دژی فارس. شووراکان وەک ئێستا ڕاوەستاون لە هێڵی ئێستایاندا لە سەردەمی ئیمپراتۆر کۆنستانتیوسی دووەم نزیکەی ٣٤٩ بەرزکرانەوە — لە کاتی خۆیدا بۆ ئەوەی لە ٣٥٩ حەفتا و سێ ڕۆژ لە بەرامبەر شاپووری دووەمی پاشای ساسانی خۆڕاگر بن پێش ئەوەی شارەکە بکەوێت و چۆڵ بکرێت، گەمارۆیەک کە ئەفسەرێک وەسفی کردووە کە لە ناوەوە بوو، ئامیانووس مارسێلینووس. یوستینیانوس لە سەدەی شەشەمدا چاکیان کردنەوە؛ عەرەبەکان لە ٦٣٩ شارەکەیان گرت.

هەموو فەرمانڕەوایەک لەدوای ئەوە دروستی کرد، و کارەکەی ئیمزا کرد. خەلیفەی عەباسی موعتەزید لە ٨٩٩ فەرمانی ڕووخاندنی بەشەکانی دا بۆ سزادانی والییەکی یاخی؛ جێگرەکەی لە ٩٠٩ دەروازەکانی دووبارە دروستکردەوە، و لەو کاتەوە بورجەکان نووسینی کووفی و ئاژەڵی هەڵکەنراو هەڵدەگرن — میرە کوردە مەڕوانییەکانی سەدەی یازدە، سەلجووقییەکان دوای ١٠٨٨، و لە هەمووان زیاتر ئەرتوقییەکان، کە دوو بورجە گەورەکەیان لە ١٢٠٨ لە جوانترین تەلارسازیی سەربازیی سەدەکانی ناوەڕاستن لە هەر شوێنێک.

عوسمانییەکان لە ١٥١٥ شارەکەیان گرت و شووراکان مەبەستیان لەدەستدا، هەرچەندە ئامادەییان نا. کەلێنێک لە ١٩٣٠ بۆ هاتوچۆ بڕدرا؛ خانوو پاڵ بە بەردەکەوە دروستکران؛ و لە نێوان ٢٠٠٠ و ٢٠٠٧ شارەکە پاکیان کردەوە، بازاڵتەکەیان خاوێن کردەوە و پارکێکیان بە درێژایی بنیدا دانا. لە ٢٠١٥ شووراکان و باخچەکانی هەڤسێلی خوارەوەیان بوون بە میراتی جیهانی — چەند مانگێک پێش ئەوەی شەڕ لە ناو شاری کۆندا زۆربەی ئەوەی دەورەیان دابوو لەناو ببات.

شوورا: ٥٫٨ کم تا — ١٠–١٢ م بەرز، ٣–٥ م ئەستوور
بورج: ٨٢ و ١٦ی تر لەسەر قەڵای ناوەوە
دەروازەی گەورە: ٤ داغ، ئورفا، مێردین و یێنی
نووسین: ٦٣ نزیکەی — یۆنانی، عەرەبی، فارسی، تورکی
باخچەکانی هەڤسێل: ٧٠٠ هێکتار لە نێوان شووراکان و دیجلەدا

پشتێنێکی نووسینی کووفی بە بەردی کاڵ لە ناو بازاڵتی ڕەشی شوورای شاری دیاربەکردا دانراوە — شووراکان ئەرشیفێکن. هەر بیناسازێک نووسینەکەی لە ناو بازاڵتەکەدا لە پشتێنێکی بەردی کلسیی ڕووناکتردا دانا — لێرە بە کووفی — ناوی فەرمانڕەوا و ساڵ و کاری کراو دەهێنێت. نزیکەی شەست و سێ لەمانە بە دەوری بازنەکەدا ماونەتەوە. وێنە: Dosseman, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

بە بەرد نووسراوە

٣٤٩
کۆنستانتیوسی دووەم

ئیمپراتۆری ڕۆمانی هێڵی ئێستای شووراکان دیاری دەکات؛ دە ساڵ دواتر حەفتا و سێ ڕۆژ شاپووری دووەم ڕادەگرن.
سەدەی ٦
یوستینیانوس

ئیمپراتۆری بیزەنتی قەڵابەندییەکان نۆژەن دەکاتەوە و درێژیان دەکاتەوە.
٦٣٩
داگیرکاریی عەرەب

ئامیدا دەبێتە ئامید، بنکەی دیار بەکر — خاکی هۆزی بەکر — کە دواتر ناوە تورکییەکەی دەدات بە شارەکە.
٨٩٩–٩٠٩
ڕووخێنرا، گەڕێنرایەوە

خەلیفە موعتەزید شووراکان دەشکێنێت بۆ سزادانی یاخییەک؛ موقتەدیر دەروازەکانی خارپووت و مێردین دووبارە دروستدەکاتەوە و یەکەم ئاژەڵە هەڵکەنراوەکان دەردەکەون.
٩٨٣–١٠٨٥
مەڕوانییەکان

خانەدانێکی کوردی لە ئامیدەوە فەرمانڕەوایی دەکات و باشووری ڕۆژهەڵاتی بازنەکە قەڵابەند دەکات؛ نووسینە کووفییەکانیان لە کۆنترینەکانی سەر شووراکانن.
١٠٨٨
مەلیکشا

لە سەردەمی سوڵتانی سەلجووقیدا شوورا و بورجەکان بە زۆری دووبارە دروستدەکرێنەوە؛ مزگەوتی گەورەی ناوەوە لە ١٠٩١ بەدوایدا دێت.
١٢٠٦–١٢٠٩
بورجە ئەرتوقییەکان

قەڵاکە دووبارە دروستدەکرێتەوە، و بورجەکانی ئولو بەدەن و یەدی قارداش بە هەڵۆی دووسەر و شێر و پشتێنی خۆشنووسییانەوە بەرز دەبنەوە.
١٥١٥
عوسمانییەکان

سەلیمی یەکەم شارەکە دەگرێت؛ شووراکان لە بەرگریبوون دەوەستن و دەبنە چوارچێوە.
٢٠٠٠–٢٠٠٧
پاککراوە و خاوێنکراوە

ئەو بینایانەی پاڵیان بە شووراکانەوە دابوو لادەبرێن و پارکێک بە درێژایی ڕووی دەرەوەدا دادەنرێت.
٤ی تەمووزی ٢٠١٥
میراتی جیهانی

قەڵاکە و باخچەکانی هەڤسێل پێکەوە، وەک یەک دیمەنی کولتووری، تۆمار دەکرێن.

بەردی ڕەش، باخچەی سەوز

شووراکان ڕەشن چونکە زەوییەکە ڕەشە. ئامەد لەسەر ڕەفێکی بازاڵت ڕاوەستاوە کە لەلایەن بورکانی قەرەجەداغی ڕۆژئاواوە ڕژاوە، و بیناسازەکانی هەمان ئەو بەردەیان بڕی کە لەسەری ڕاوەستابوون: چڕ، نزیکەی لەناونەچوو، خۆڵەمێشیی تاریک تا ڕەش، بە بلۆکی گەورەی چوارگۆشە بە ناوکێکی وردەبەرد ڕیزکراوە. بەرامبەر بەو بەردی کلسیی ڕووناکتری پشتێنە نووسینەکان و سپیی درزەکانی قوڕ وەک نووسین لەسەر تەختەی ڕەش دەخوێنرێنەوە — ئەوەش ئەوەیە کە شارەکە لێی دروست کردن.

بورجەکان بە نۆرە خڕ و فرەگۆشە و چوارگۆشەن، دوو تا چوار نهۆم بەرز، بە ژووری گومبەزدار و کونی تیر و پەیژە لە ناو ئەستووریی شووراکەدا. دوو بورجە ئەرتوقییەکە، ئولو بەدەن و یەدی قارداش، شاکارەکانن: لوولەی گەورەی ١٢٠٨–٠٩ کە ڕیزە سەرەوەکانیان هەڵۆی دووسەری خانەدانەکە، شێر، ئەبولهەولی باڵدار و پشتێنێکی درێژی خۆشنووسیی نەسخ هەڵدەگرن، هەمووی لە بازاڵتە سەختەکەدا بڕاون.

لە خوار شوورای ڕۆژهەڵاتەوە زەوی بەرەو دیجلە دادەبەزێت، و لێرە باخچەکانی هەڤسێل کەوتوون — حەوت سەد هێکتار باخ و پارچە زەوی سەوزە لەسەر پێنج سەکۆ، بە کانییەکانی ژێر بازاڵتەکە ئاو دەدرێن، یەکەم جار لە ساڵنامە ئارامییەکانی سەدەی نۆیەمی پێش زایین باسکراون و لە ٨٦٦ پ.ز لەلایەن ئاشوورناسیرپاڵی دووەمی پاشای ئاشووری وەک سزا وێران کران. لەو کاتەوە دووبارە چێنراونەتەوە. شوورا و باخچەکان پێکەوە تۆمار کران چونکە هیچیان بە تەنها مانایان نییە: شارێکی قەڵا، و ئەو زەوییەی بە درێژایی هەموو گەمارۆیەک خۆراکی دا.

دەتزانی؟

ئامیانووس مارسێلینووس، ئەفسەرێکی ڕۆمانی، لە کاتی گەمارۆی ٣٥٩ لە ناو ئامیدا بوو و بە شەو بەسەر شووراکەدا هەڵات؛ گێڕانەوەکەی زیندووترین وەسفی گەمارۆیەکە کە لە کۆنەوە ماوەتەوە.
هەڵۆی دووسەری سەر بورجە ئەرتوقییەکانی ١٢٠٨ دوو سەدە لەوە کۆنترە کە هابسبۆرگەکان و تزارە ڕووسەکان بەناوبانگیان کرد.
مێژوونووسی ئەرمەنی مۆڤسێس خۆرێناتسی شووراکانی دایە پاڵ پاشا تیگرانی گەورە — ئەفسانەیەک، بەڵام ئەوە نیشان دەدات لە سەدەی پێنجەمدا پێشتر چەندە کۆن دەردەکەوتن.
گەشتیارانی سەدەی نۆزدە ڕاپۆرتیان دا کە شووتی لەسەر دوورگە لمینەکانی دیجلەی لقدار لە خوار شووراکان دەچێنرا؛ باخچەکان هەروەها تووی بۆ پیشەسازیی ئاوریشم لە ناو شارەکەدا دەچاند.
دیاربەکر یەکێکە لە کەم شارەکانی سەر زەوی کە دەتوانیت بە تەواوی بازنەی شوورایەکی سەدەکانی ناوەڕاستدا بڕۆیت — نزیکەی کاتژمێر و نیوێک بە سەرییەوە لەو شوێنانەی کراوەن.
تۆمارکردنی ٢٠١٥ چەند مانگێک پێش ئەوە هات کە شەڕ لە سوور، شاری کۆن، خانوو و مزگەوتێک و دوو کڵێسای ناو شووراکان لەناو ببات؛ زۆربەی گەڕەکەکە لەو کاتەوە بە شێوەیەکی جیاواز دووبارە دروستکراوەتەوە.

بە دەوری بازنەکەدا

بورجێکی بەرزی چوارگۆشەی بازاڵتی شووراکانی دیاربەکر بەرامبەر ئاسمانێکی شین — بورجێک لە لای ڕۆژهەڵات. بورجی خڕ و فرەگۆشە و چوارگۆشە بە دەوری بازنەکەدا بە نۆرە دێن. وێنە: Dosseman, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

دەرەوەی شوورا ڕۆژهەڵاتییەکانی دیاربەکر بە بورجێکی خڕ و دەروازەیەک — شوورای ڕۆژهەڵات بەسەر باخچەکاندا، کە مەڕوانییەکان لێی دروستیان کرد. وێنە: Dosseman, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

بەشێکی درێژی شوورای بازاڵتی ڕەشی شاری دیاربەکر بە بورجەکانییەوە، لە پارکی دەرەوەوە — ئەو پارکەی دوای ٢٠٠٠ بە درێژایی بنی شووراکاندا دانرا. وێنە: Radosław Botev, CC BY 3.0 pl, via Wikimedia Commons

دیمەن بە درێژایی سەری شووراکانی دیاربەکر بەرەو شارە نوێیەکە — ڕۆیشتن بەسەرییەوە: ڕێڕەوەکە بە درێژایی زۆربەی بازنەکەدا دەڕوات. وێنە: Radosław Botev, CC BY 3.0 pl, via Wikimedia Commons

کۆڵانێکی تەسک لە ناو شاری شووراکراوی دیاربەکر لە نێوان خانووی بەردی ڕەش و سپیدا — لە ناو سوور: بەردکاریی خەتخەتیی ڕەش و سپیی خانووە کۆنەکان. وێنە: Hamdigumus, CC0, via Wikimedia Commons

شوورا باشوورییەکانی دیاربەکر لە دەروازەیەکەوە — لای باشوور، بەرەو دەروازەی مێردین. وێنە: Dosseman, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

میراتی جیهانیی یونسکۆ

شووراکانی ئامەد (دیاربەکر)

ناوی فەرمی: Diyarbakır Fortress and Hevsel Gardens Cultural Landscape

لە ساڵی ٢٠١٥ لە لیستی میراتی جیهانی تۆمارکرا · پێوەرەکان (iv)

بەپێی پێوەری (iv) تۆمارکراوە وەک نموونەیەکی بەرچاوی شارێکی قەڵابەند و دیمەنەکەی: شووراکان بە ٨٢ بورج و نووسینەکانیانەوە، قەڵای ناوەوە، و باخچەکانی هەڤسێل کە شارەکەیان بە دیجلەوە دەبەستەوە و بە درێژایی هەموو سەردەمێک خۆراکیان دا.

تۆمارەکە لە یونسکۆ

لە کوێیە

بە دەوری سوور، شاری کۆنی ئامەد (دیاربەکر)، لەسەر ڕەفە بازاڵتییەکەی سەرووی کەناری ڕۆژئاوای دیجلە؛ باخچەکانی هەڤسێل لە نێوان شوورای ڕۆژهەڵات و ڕووبارەکەدان.

شوێن: ئامەد (دیاربەکر)
پارچە: باکووری کوردستان
سەردەم: ساڵی ٣٤٩ی زایینی، بە درێژایی سەدەکانی ناوەڕاست نۆژەنکراوەتەوە
قۆناغ: فارسی، ڕۆمانی و ساسانی

لە گووگڵ ماپ بیکەرەوە