باشووری کوردستان · سەدەکانی ناوەڕاست و ئیسلامی
منارەی موزەفەرییە (منارەی چۆلی)
هەشت سەد ساڵە بورجێکی خشتی زەرد لە دەرەوەی شاری کۆنی هەولێر ڕاوەستاوە بێ هیچ شتێک لە دەوری — ئەو مزگەوتەی خەڵکی بۆ بانگ دەکرد، ئەو قوتابخانە و نەخۆشخانانەی لە تەنیشتی دروستکران، ئەو فەرمانڕەوایەی پارەی دا، هەمووی نەماون. ئەوەی ماوەتەوە پوختترین پارچەی خشتکارییە لە کوردستان، و تاکە بینای شارەکە کە هێشتا بە تەواوی وەک ئەو کاتە دەردەکەوێت کە مەغۆلەکان گەیشتن.
خشتی سووتاو، بەرز دەبێتەوە تا
٣٦ مەتر
بنکەیەکی هەشتپاڵوو کە لاشەیەکی لوولەیی باریکبووەوە هەڵدەگرێت، بە بالکۆنێک لە نێوانیاندا و بالکۆنێکی دووەم، ئێستا کەوتوو، نزیک سەرەوە. هەموو ڕوویەک خشتە — سادە، نەخشدار، یان بڕاو و لە پشتێنی تێکئاڵاودا دانراو.
ئەوەی لە سەردەمێکی زێڕین ماوەتەوە
منارەکە لە ٥٨٦ی کۆچیدا دەستی پێکرا — ١١٩٠ یان ١١٩١ — و لە ٦٣٠ تەواو بوو، واتە ١٢٣٢ یان ١٢٣٣: ئەو دوو مێژووە نزیکەی بە تەواوی سەردەمی موزەفەرەدین کۆکبۆری چوارچێوە دەدەن، کە لە مانگی کانوونی دووەمی ١١٩١ وەک خاوەنی هەولێر چووە ناو شارەکە و لە ١٢٣٣ کۆچی دوایی کرد، و لەو کاتەوە ناوەکەی هەڵگرتووە. وا باوەڕ دەکرێت هەموو ئەوە بێت کە لە یەکێک لە مزگەوتەکانی ماوەتەوە؛ بیناکە خۆی سەدان ساڵ لەمەوبەر نەما، و بورجەکە لە کێڵگەکانی ڕۆژئاوای قەڵا ڕاوەستاو بەجێهێڵرا، کە لەو کاتەوە شارەکە لە دەوری گەشەی کردووە و کردوویەتییە پارک.
شێوەکەی شێوە کلاسیکییەکەی سەدەکانی سەلجووقی و ئەیووبییە لە میزۆپۆتامیا: بنکەیەکی هەشتپاڵوو نزیکەی یەک لەسەر سێی بەرزییەکە، پاشان لاشەیەکی خڕ کە بە سەرکەوتن باریک دەبێتەوە، بە بالکۆنێک لەسەر پاڵپشت لە نێوان هەردووکیاندا. دەرگایەک لە لای ڕۆژهەڵاتی بنکەکە بۆ پەیژەیەک دەکرێتەوە کە لە ناو ئەستووریی دیوارەکەدا بە پێچ سەردەکەوێت بۆ بالکۆنەکە، و بەرەو بالکۆنێکی دووەم کە لەو کاتەوە داڕماوە. هەمووی لە خشتی سووتاو دروستکراوە، کەرەستەی هەموو بینایەکی گەورەی ناوچەکە لە سامەڕاوە تا قەڵا — و لێرە خشت تەنها پێکهاتە نییە بەڵکو ڕازاندنەوەیە.
دوو نووسینی کووفی ناوی بیناسازەکانی دەهێنن، محەمەد و مەسعوود؛ ئەو نووسینەی ناوی مزگەوتەکەی دەهێنا لەگەڵ مزگەوتەکە نەماوە.
خوێندنەوەی خشتەکە
- لاشەکە لاشە خڕەکە بە بەرزبوونەوە باریک دەبێتەوە، بە پشتێنی خشتی لارەکیی تێکئاڵاو پێچراوە — نەخشی هەزارباف، «هەزار چنین» — بە ڕیزی تەنکی سادە جیاکراونەتەوە.
- پەیژەکە کونێکی بچووک پەیژەی ناو دیوارەکە ڕووناک دەکاتەوە، کە لە دەرگای ڕووی ڕۆژهەڵاتەوە بۆ بالکۆنەکە و جارێک بەرەو سەرووی سەردەکەوت.
- پەرژینەکە پەرژینی بالکۆنەکە پشتێنێکە لە تۆڕی خشتی بڕاو؛ بە دەوریدا بیست و چوار تاقی بچووک دەڕۆن.
- دوو ڕیز تاق هەریەک لە هەشت ڕووەکە دوو ڕیز تاقی کەوانە نووکتیژ لە چوارچێوەی چوارگۆشەدا هەڵدەگرێت — ڕیزی سەرەوە بچووک و زۆر، خوارەوە بەرز و جووت — بە شوێنەواری کاشیی بریقەدار لە چوارچێوەکاندا.
- هەشتپاڵووەکە بنکەکە هەشتپاڵوویەکی خشتی پتەوە، پێیە جێگیرەکە کە ڕێگە دەدات لاشەیەکی باریک هەشت سەدە لەسەر زەویی نەرمی دەشت ڕابوەستێت.
سەرەوەی بنکەکە. هیچ شتێک لێرە زیادکراو نییە: هەموو نەخشێک خشتەکە خۆیەتی، تەخت دانراو، بە لێوار، یان بڕاو و بە نەخشی هەڵکەنراو دانراو. وێنە: Osama Shukir Muhammed Amin FRCP(Glasg), CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
- بەرزی
- ٣٦ م بالکۆنی دووەم، نزیک سەرەوە، کەوتووە
- دروستکراوە
- ٥٨٦–٦٣٠ ک ١١٩٠/٩١ تا ١٢٣٢/٣٣ — سەردەمی کۆکبۆری لە هەولێر
- ڕوو لەسەر بنکەکە
- ٨ هەریەکە بە دوو ڕیز تاق
- تاق بە دەوری بالکۆنەکەدا
- ٢٤
- لەلایەن کلۆدیوس ڕیچەوە کێشراوە
- ١٨٢٠ یەکەم دیمەنی ئەورووپیی هەولێر، بە منارەکە لە تەنیشت قەڵا
هەولێری کۆکبۆری
موزەفەرەدین کۆکبۆری — ناوەکە بە تورکی بە مانای «گورگی شین»ە — لە ١١٥٤ لە مووسڵ لەدایک بوو، بە منداڵی هەولێری لەدەستدا، خزمەتی زەنگییەکان و پاشان سەلاحەدینی کرد، کە خوشکەکەی ڕابیعە خاتوونی مارە کرد، و گەڕایەوە بۆ ئەوەی چل و دوو ساڵ فەرمانڕەوایی میراتی لەدایکبوونی بکات. مێژوونووسانی خاچپەرستان بە مانافەرەدین دەیانناسی. هاوچەرخی سکرتێرەکەی، عیمادەدینی ئەسفەهانی، پێی وت «ئەو شێرەی ڕاستەوخۆ بەرەو ئامانج دەچێت».
لە ژێر دەسەڵاتیدا هەولێر، بۆ نەوەیەک، یەکێک بوو لە باشترین شارە بەڕێوەبراوەکانی جیهانی ئیسلامی. ئیبن خەلیکان، کە لە ١٢١١ لێرە لەدایک بوو و فەرهەنگی گەورەی ژیاننامەی سەردەمەکەی نووسی، وەسفی ئەوە دەکات کە کۆکبۆری دروستی کرد: خانەی نابینایان و نەخۆشە درێژخایەنەکان کە خۆی سەردانی دەکردن، خانەی هەتیوان، ماڵێک بۆ بێوەژنان، نەخۆشخانەیەک، چوار خانی گەشتیاران، قوتابخانەیەکی حەدیس لە ١١٩٨ دامەزراو، و ئاهەنگی گشتیی لەدایکبوونی پێغەمبەر — مەولوود — ئەوەندە شکۆدار کە بە یەکەم فەرمانڕەوا دادەنرێت کە ئەنجامی دابن. ئەم منارەیە تاکە پارچەی هەموو ئەوەیە کە هێشتا دەکرێت دەستی لێبدرێت.
لە ١٢٣٣ بێ کوڕ کۆچی دوایی کرد و هەولێری بۆ خەلیفە بەجێهێشت. سێ ساڵ دواتر مەغۆلەکان شاری خوارەوەیان تاڵان کرد؛ لە ١٢٥٨ شارەکە کەوت. مزگەوتەکە لە خاڵێکدا لە سەدەکانی دواتردا نەما. بورجەکە، لەبەر ئەوەی بۆ کەس بەکەڵک نەبوو، مایەوە.
خشت لەسەر خشت
دەتزانی؟
-
کۆکبۆری خوشکی سەلاحەدین، ڕابیعە خاتوون، مارە کرد و لە حیتین و عەکا لە تەنیشت سوڵتانەوە جەنگا پێش ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ حوکمکردنی هەولێر.
-
وەک یەکەم فەرمانڕەوای موسوڵمان یاد دەکرێتەوە کە لەدایکبوونی پێغەمبەری بە ئاشکرا ئاهەنگ گێڕا، بە خوان و شیعر و چرا — جەژنێک کە هەولێر دایە هەموو جیهانی ئیسلامی.
-
نووسینە کووفییەکان ناوی بیناسازەکان دەهێنن — محەمەد و مەسعوود — کە دەگمەنە: منارەکانی سەدەکانی ناوەڕاست زۆرجار تەنها ناوی پاڵپشتەکە دەهێنن.
-
لەبەر نەبوونی میراتگری نێر، کۆکبۆری هەولێری بۆ خەلیفەی عەباسی موستەنسر وەسیەت کرد لە جیاتی ئەوەی ڕێگە بدات شەڕی لەسەر بکرێت.
-
کلۆدیوس ڕیچ، کە لە ١٨٢٠ یەکەم دیمەنی ئەورووپیی هەولێری کێشا، تێبینی منارەکەی کرد کە بە تەنها لە دەرەوەی شارۆچکەکە ڕاوەستابوو — زۆر وەک ئەوەی ئەمڕۆ لە پارکەکەیدا ڕاوەستاوە.
-
هەمان خشتکاریی هەزارباف، دوو نەوە پێشتر دانراو، منارەکانی مووسڵ و جەزیرە دادەپۆشێت — منارەکە چوونەناوی هەولێرە بۆ خێزانێکی ناوچەییی بورجەکان.
هێڵی کات
-
١١٥٤
کۆکبۆری لە مووسڵ لەدایک دەبێت
-
کانوونی دووەمی ١١٩١
وەک خاوەنی هەولێر دەچێتە ناو شارەکە
-
١١٩٠/٩١
منارەکە دەست پێدەکرێت
-
١١٩٨
داری حەدیسی موزەفەرییە دادەمەزرێت
-
١٢٣٢/٣٣
منارەکە تەواو دەبێت؛ کۆکبۆری کۆچی دوایی دەکات
-
١٢٣٦
مەغۆلەکان شاری خوارەوە تاڵان دەکەن
-
١٢٥٨
هەولێر دەکەوێتە دەست مەغۆل
-
١٨٢٠
کلۆدیوس ڕیچ منارەکە دەکێشێت
لە کوێیە
لە پارکی منارە لە لای ڕۆژئاوای هەولێر، نزیکەی کیلۆمەتر و نیوێک لە قەڵاوە — جارێک کێڵگەی کراوەی دەرەوەی شارۆچکەی سەدەکانی ناوەڕاست.
- شوێن
- پارکی منارە، هەولێر
- پارچە
- باشووری کوردستان
- سەردەم
- ١١٩٠–١٢٣٢
- قۆناغ
- سەدەکانی ناوەڕاست و ئیسلامی
بڕۆ بۆ
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
- Mudhafaria Minaret — Wikipedia Dates, dimensions and description
- Gökböri — Wikipedia The ruler who built it
- Ibn Khallikan, Wafayāt al-aʿyān — the life of Muzaffar al-Din Gökböri Translated by de Slane (1842–71)
- Claudius James Rich, Narrative of a Residence in Koordistan (1836) Volume 2: Erbil in 1820, and the minaret measured
هەڵبژاردن و ناساندنی ئارام مزووری، تەلارساز لە هەولێر