باشووری کوردستان · میزۆپۆتامیای کۆن
نەخشەکانی خەنس (باڤیان)
هەموو کارێکی گەورەی ئاو سەرەتایەکی هەیە. بۆ جۆگە پەنجا کیلۆمەترییەکەی ئاوی نەینەوای دەدا، لێرە بوو، لەو شوێنەی گۆمەل لە چیاکانەوە دێتە دەرەوە — و ئاشوورییەکان شوێنەکەیان نیشانە کرد بە هەڵکەندنی چیاکە خۆی بە یادگارێکی نۆ مەتر بەرز.
چیا وەک یادگار
شەست کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژهەڵاتی مووسڵ ڕووباری گۆمەل گەلییەکی تەسک بەجێدەهێڵێت و دەچێتە ناو دەشت. لەسەر زناری کەناری ڕاستی، نزیکەی ٦٩٠ پ.ز، پەیکەرتاشەکانی سەنحاریب ڕیزێک تابلۆیان لە بەردە زیندووەکەدا هەڵکەند: پاشا، دوو جار، لە بەردەم خوداوەندە گەورەکان ئاشوور و موللیسودا ڕاوەستاوە، کە لەسەر پشتی ئاژەڵ هەڵگیراون؛ ڕیزێک تاقی بچووکتر، هەریەکەیان بە پاشای نوێژکەر و هێماکانی خوداوەندەکانی لە سەرووی سەرییەوە؛ و، لە لێواری ئاوەکە، «یادگاری دەروازە» کە لە بەردێکی دەرپەڕیو بە گای باڵدار و پاشا لە نێوانیاندا هەڵکەنراوە، کە لەو کاتەوە شکاوە و خلیسکاوەتە ناو ڕووبارەکە.
لە سەرووی هەڵکەندنەکان، لەسەر ڕەفی بەردەکە، نووسینێکی درێژی بزماری تۆمار دەکات هەموو ئەمە بۆ چی بوو. ناوی جۆگەکە دەنێت نار-سەنحاریب، ڕووباری سەنحاریب؛ دەڵێت پاشا هەژدە جۆگەی هەڵکەند و کردنییە یەک؛ و دەڵێت، بە دەنگی پاشا، کە ئەمەی کرد بۆ ئەوەی باخەکانی نەینەوا هەرگیز ئاویان کەم نەبێت.
شوێنەکە یەکەم جار بۆ خوێنەرانی ئەورووپی لەلایەن ئۆستن هێنری لایاردەوە لە ١٨٥٣ وەسف کرا، کە دۆزینەوەکەی دایە پاڵ سیمۆن ڕوێ، کونسوڵی فەڕەنسی لە مووسڵ. لای زانایان بە باڤیان ناسراوە، بە ناوی گوندی دراوسێ، و لای خەڵکی دهۆک بە خەنس.
نەخشە گەورەکە نزیکەی
٩ × ٩ مەتر
گەورەترین تاکە پەیکەری ئاشووری کە هەیە: پاشا دوو جار، لە هەردوو لێوار، لە بەردەم ئاشوور و هاوسەرەکەی موللیسودا ڕاوەستاوە کە سواری ئەژدیهایەک و شێرێکن.
سەری جۆگەیەک، پیرۆزگایەک، خەڵوەتگایەک
خەنس شوێنێکی ئەندازیارییە کە بە پیرۆزگا جلوبەرگی کراوە. کارە ڕاستەقینەکە وەرگرتنەکە بوو: بەنداوێک و دەروازەیەکی ئاو کە بەشێکی گۆمەلی دەکردە ناو جۆگەکە، و تونێلی بە ناو بەرددا بڕاو بۆ گواستنەوەی بە درێژایی بنی زنارەکە. نەخشەکان دەڕواننە سەر ئەو خاڵەی ڕووبارەکە بوو بە هی پاشا.
زنارەکە زۆر دوای کەوتنی ئاشوور دووبارە بەکارهێنرایەوە. ڕاهیبەکانی کڵێسای ڕۆژهەڵات ژوور و کڵێسایەکی بچووکیان لە بەردەکەدا بڕی و وەک خەڵوەتنشین لە تەنیشت هەڵکەندنەکاندا ژیان؛ دواتر گۆڕ لە ڕووی بەردەکەدا هەڵکەنران، هەندێکیان بە ناو نەخشەکاندا. تیمی ئودینە هەموو تابلۆیەکیان بە سکانەری لەیزەر تۆمار کردووە، ستێلە و پارچە پەیکەری نوێیان بە درێژایی زنارەکە دۆزیوەتەوە، و تونێلە کۆنەکانیان پاککردووەتەوە؛ لە ٢٠٢٤ەوە شوێنەکە ڕێڕەو و ڕووناکی و کورسی هەیە، و دووبارە سەردانکەر.
- هەڵکەنراوە
- ٦٩٠ پ.ز نزیکەی — لە سەردەمی سەنحاریب (٧٠٤–٦٨١ پ.ز)
- جۆگە کە کراون بە یەک
- ١٨ بەپێی ژماردنی نووسینەکە
- تاق بە وێنەی پاشا
- ١١ بە ڕیز بە درێژایی زنارەکە
- لە مووسڵەوە
- ٦٠ کم باکووری ڕۆژهەڵات، لە پارێزگای دهۆک
دەتزانی؟
-
«یادگاری دەروازە» لە لێواری ئاوەکە — گای باڵدار لە دەوری پاشا — لە بەردە دەرپەڕیوەکەی خۆی شکا و ئێستا لارەوە لە ناو ڕووبارەکەدا کەوتووە، زۆربەی هێشتا لە سەرووی ڕووی ئاوەوەیە.
-
ناوی ڕووبارەکە، گۆمەل، دەنگدانەوەی گەوگەمێلایە — ئەو گۆڕەپانی جەنگەی کەمێک لە خوارەوەی ڕووبارەکە کە ئەسکەندەر لە ٣٣١ پ.ز داریوشی تێیدا شکاند.
-
خەڵوەتنشینە مەسیحییەکان بە سەدان ساڵ لە ژووری بڕاو لە تەنیشت نەخشەکاندا ژیان؛ کڵێسا بچووکەکەیان هێشتا لەوێیە، چەند مەترێک لە خوداوەندە ئاشوورییەکانەوە.
-
نەخشە گەورەکە پاشا دوو جار لە یەک وێنەدا نیشان دەدات — جارێک لە هەر لایەک — ڕێسایەک کە ڕێگە دەدات یەک دیمەن نوێنەرایەتیی کردارێکی هەمیشەیی پەرستن بکات.
-
سەری جۆگەیەکی خوشک لە فایدە، کە لە ٢٠١٩ لەلایەن هەمان پڕۆژەی ئودینەوە دۆزرایەوە، سێزدە نەخشی تری بە درێژایی شەش کیلۆمەتر جۆگە هەیە — خەنس یەکێک بوو لە خێزانێک.
-
هەموو کۆمەڵەکە وەک پڕوپاگەندە بە بەرد دەخوێنرێتەوە: نەک سەرکەوتنێک، بەڵکو هێزی پاشا بۆ ئەوەی ئاو بچێتە ئەو شوێنەی ئەو دەیەوێت.
هێڵی کات
-
نزیکەی ٦٩٠ پ.ز
سەری جۆگە و نەخشەکان
-
٦١٢ پ.ز
نەینەوا دەکەوێت
-
سەدەکانی ناوەڕاست
خەڵوەتنشینانی کڵێسای ڕۆژهەڵات
-
١٨٥٣
لایارد باڤیان بڵاودەکاتەوە
-
٢٠١٢
پڕۆژەی ئودینە دەست پێدەکات
-
٢٠٢٣
نەخشە گەورەکە نۆژەن دەکرێتەوە
لە کوێیە
لە دەمی گەلیی گۆمەل لە تەنیشت گوندی خەنس، نزیک ئەتروش لە پارێزگای دهۆک، نزیکەی ٦٠ کم لە باکووری ڕۆژهەڵاتی مووسڵ؛ جۆگەی جەروان لەسەر ڕێڕەوی جۆگەکە بەرەو باشووری ڕۆژئاوا کەوتووە.
- شوێن
- نزیک ئەتروش، پارێزگای دهۆک
- پارچە
- باشووری کوردستان
- سەردەم
- نزیکەی ٦٩٠ پ.ز
- قۆناغ
- میزۆپۆتامیای کۆن
بڕۆ بۆ
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
- Khinnis Reliefs — Wikipedia With references to Layard and the Udine project
- Khinnis Rock Reliefs — Mapping Mesopotamian Monuments, Columbia University Descriptions and photographs
- Land of Nineveh Archaeological Project — University of Udine The team recording and restoring the site
- A. H. Layard, Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon (1853) The first published account of Bavian
هەڵبژاردن و ناساندنی ئارام مزووری، تەلارساز لە هەولێر