ڕۆژئاوای کوردستان · میزۆپۆتامیای کۆن
گردی براک (ناگار)
پەرتووکە خوێندنەکان لەدایکبوونی شاریان لە باشووری دوور داناوە، لە نێو جۆگەکانی سومەردا. پاشان گردێک لە دەشتی خابوور، چل مەتر بەرز و شەست هێکتار پان، دەرکەوت کە پێش ئوروک شوورا و شەقام و شاری خوارەوەی هەبووە — و پەرستگایەک پڕ لە هەزاران پەیکەرۆکەی بەردینی چاو زل.
شارێک پێش شارەکان
گردی براک لەو شوێنەدایە کە ڕێگاکانی نێوان ئەنادۆڵ و شام و باشووری میزۆپۆتامیا دەشتی خابووریان دەبڕی، و خەڵک لە نزیکەی ٦٥٠٠ پ.ز ەوە لەسەری ژیاون. گردەکە وێرانەی کەڵەکەبووی خانووەکانیانە: چل مەتر خشتی قوڕ و خۆڵەمێش و پارچە گۆزە، بەرزترین گرد لە ناوچەکەدا. ناوە کۆنەکەی، لە هەزارەی سێیەمی پێش زایینەوە، ناگار بوو.
ئەوەی براک نایاب دەکات هەزارەی چوارەمییەتی. تا نزیکەی ٤٢٠٠ پ.ز نیشتەجێبوونەکە شوورای شاری هەبوو و بۆ شاری خوارەوەیەکی نزیکەی پەنجا و پێنج هێکتار بڵاو ببووەوە؛ لە هەمان کاتدا، یان کەمێک پێش ئوروک لە باشوور، وەک شارێک دەجوڵایەوە — بە بینای گەورە، شەقامێک کە بە پارچە گۆزە فەرشکرابوو، گۆزەی بەرهەمهێنانی بەرفراوان و، لە گردی مەجنوونە تەنیشت گردەکە، گۆڕی بەکۆمەڵی کوژراوانی ململانێیەک. دەرکەوت کە ژیانی شارنشینی تەنها یەک لانکەی نەبووە.
گردەکە یەکەم جار لە ١٩٣٧ لەلایەن ماکس ماڵۆوانەوە هەڵکۆڵرا، لەگەڵ هاوسەرەکەی ئاگاسا کریستی کە خانووی هەڵکۆڵینەکەی بەڕێوە دەبرد و وێنەی دۆزراوەکانی دەگرت، و پاشان بۆ زیاتر لە سی وەرز لە نێوان ١٩٧٦ و ٢٠١١ لەلایەن تیمەکانی دەیڤد و جۆن ئۆتس و جێگرەکانیانەوە — تا جەنگی سووریا کارەکەی ڕاگرت.
گردەکە بە ژمارە
- بەرزیی گردەکە
- ٤٠ م وێرانەی هەشت هەزار ساڵ خانوو
- گردە سەرەکییەکە
- ٦٠ هێکتار بە شاری خوارەوەی نزیکەی ٥٥ هێکتار تا نزیکەی ٤٢٠٠ پ.ز
- یەکەم نیشتەجێبوون
- ٦٥٠٠ پ.ز نزیکەی — پێش گۆزەی ڕەنگکراوی حەلەف
- شارۆچکە کە لە ناگارەوە حوکم دەکران
- ١٧ لانیکەم، لە شانشینی نزیکەی ٢٦٠٠ پ.ز
- یەکەم هەڵکۆڵین
- ١٩٣٧ ماکس ماڵۆوان؛ پاشان ١٩٧٦–٢٠١١
پەرستگای چاو
دۆزینەوە گەورەکەی ماڵۆوان پەرستگایەکی هەزارەی چوارەمی پێش زایین بوو، کە لەسەر سەکۆیەک ڕاوەستابوو لە وێرانەی پەرستگا کۆنترەکان بەرزکرابووەوە. ڕووکارەکەی بە مۆزاییکێک لە قووچەکی قوڕی سووتاو داپۆشرابوو کە لە ناو گەچەکە پەستێنرابوون و بە سوور و ڕەش و سپی ڕەنگکرابوون — هەمان تەکنیک کە پەرستگاکانی ئوروک بەکاریان دەهێنا — و قوربانگاکەی بە پارچەی زێڕ و زیو و بەردی ڕەنگاوڕەنگ داپۆشرابوو کە بە ئەڵقەی بچووکی مس لە جێی خۆیان گیرابوون.
لە ناوەوە و لە دەوریدا هەزاران پەیکەرۆکەی بچووک لە مەڕمەڕی سپی کەوتبوون: لاشەی تەخت بە شێوەی بسکویت، بە جووتێک چاوی گەورەی کونکراو لە سەرەوە، هەندێ جار دوو جووت، هەندێ جار جووتێکی بچووک لەسەر جووتێکی گەورە وەک منداڵێک لەسەر دایک و باوک. بە ئەگەرێکی زۆر پێشکەشی بوون؛ کەس نازانێت بۆ کێ. پەرستگاکە ناوی لەوانەوە وەرگرت، و بتەکانیش — «بتی چاو» — کە لە مۆزەخانەکانەوە لە حەلەبەوە تا ئۆکسفۆرد و نیویۆرک دەردەکەون.
ئەوەی پەرستگاکە هەیبوو
پاشاکان، داگیرکەران و دوایین کۆشک
نزیکەی ٢٦٠٠ پ.ز ناگار پایتەختی شانشینێک بوو کە لانیکەم حەڤدە شارۆچکەی تری ناوچەی خابووری حوکم دەکرد؛ فەرمانڕەوایەک، مارا-ئیل، تاکە پاشای ئەو سەردەمەیە کە بە ناو دەیناسین. نزیکەی ٢٣٠٠ پ.ز شارەکە لەلایەن پاشاکانی ئەکەدەوە وێران کرا، کە پاشان کردیانە قەڵای باکووریان: بینای نەرام سین چوارگۆشەیەکی خشتی قوڕە بە دیواری ئەوەندە ئەستوور کە سەرەتا بە کۆشک دانرا و ئێستا وەک قەڵا و کۆگای دانەوێڵە و باجی باکوور دەخوێنرێتەوە.
هەزار ساڵ دواتر براک ناوەندێکی هەرێمیی شانشینی میتانی بوو، کە کۆشکەکەی نزیکەی ١٥٠٠ پ.ز لە باکووری ڕۆژهەڵاتی گردەکە هەڵکۆڵراوە. نزیکەی ١٣٠٠ پ.ز ئاشوورییەکان وێرانیان کرد، و شارەکە هەرگیز دووبارە هەڵنەستایەوە. گردەکە مایەوە؛ کێڵگەکان گەڕانەوە؛ دەریاچەیەکی وشکبوو لە ڕۆژهەڵات هێشتا لەسەر نەخشەی ڕێگای ڕۆمانی وەک لاکوس بێبێراکی نیشانە کراوە.
دەتزانی؟
-
١٩٣٧
ئاگاسا کریستی لەگەڵ هاوسەرەکەی ماکس ماڵۆوان لە خانووی هەڵکۆڵینەکەی براک ژیا، وێنەکانی پەرەپێدا و لەسەر وەرزەکە لە «وەرە، پێم بڵێ چۆن دەژیت» نووسی.
-
چاوەکان
بتە چاوەکان بە هەزاران دۆزرانەوە، لە ناو سەکۆی پەرستگاکەدا چڕکرابوونەوە — گەورەترین کۆمەڵە لەو پەیکەرانە لە هەر شوێنێک.
-
گردی مەجنوونە
شەش سەد مەتر لە گردەکەوە، چوار گۆڕی بەکۆمەڵی سەرەتای هەزارەی چوارەم مردووی توندوتیژییەک لەخۆ دەگرن — کۆنترین بەڵگەی ململانێی ڕێکخراو لە دەوری شارێک.
-
کەلوپەلی گرانبەها
لە نێو دۆزراوە ئەکەدییەکاندا پیاڵەی گۆزەی بەردینی بە گەرمیی زۆر سووتێنراو هەیە — کەلوپەلێکی دەگمەنی گرانبەها کە بە بڕی کەم بۆ دیوانی پاشا دروستکراوە.
-
مۆری خشت
خشتەکانی بینا گەورە ئەکەدییەکە ناوی مۆرکراوی نەرام سینیان لەسەرە — ئەمەش ئەوەیە کە بەهۆیەوە دەزانین قەڵاکە هی کێ بووە.
-
٢٠١١
دوایین وەرز لە بەهاری ٢٠١١ هەڵکۆڵرا. خانووی هەڵکۆڵینەکە لە جەنگی دواتردا تاڵان کرا، و شاری خوارەوەی میتانی بە زۆری بە کێڵان لەناوچووە.
هەشت هەزار ساڵ لەسەر یەک گرد
-
نزیکەی ٦٥٠٠ پ.ز
یەکەم گوند
-
نزیکەی ٤٢٠٠ پ.ز
شوورای شار و شاری خوارەوە
-
هەزارەی چوارەمی پ.ز
پەرستگای چاو
-
نزیکەی ٢٦٠٠ پ.ز
شانشینی ناگار
-
نزیکەی ٢٣٠٠ پ.ز
لەلایەن ئەکەدەوە وێران کرا
-
نزیکەی ٢٢٥٠ پ.ز
قەڵای نەرام سین
-
نزیکەی ١٥٠٠ پ.ز
کۆشکێکی میتانی
-
نزیکەی ١٣٠٠ پ.ز
لەلایەن ئاشوورەوە وێران کرا
-
١٩٣٧
ماڵۆوان پەرستگای چاو هەڵدەکۆڵێت
-
١٩٧٦–٢٠١١
سی وەرز
گردەکە ئەمڕۆ
لە کوێیە
لە ناوچەی خابووری سەرووی جەزیرە، نزیکەی ٥٠ کم لە باکووری ڕۆژهەڵاتی حەسەکە، لەسەر ڕێگا کۆنەکەی دیجلەوە بۆ فورات و لە چیاکانی باکوورەوە بۆ سومەر.
- شوێن
- نزیک حەسەکە، جەزیرە
- پارچە
- ڕۆژئاوای کوردستان
- سەردەم
- نزیکەی ٦٥٠٠–١٣٠٠ پ.ز
- قۆناغ
- میزۆپۆتامیای کۆن
بڕۆ بۆ
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
- Tell Brak — Wikipedia With the periods table and references
- Tell Brak project — McDonald Institute for Archaeological Research, Cambridge The excavation's own pages
- D. Oates, J. Oates & H. McDonald, Excavations at Tell Brak, vols. 1–2 (1997, 2001) McDonald Institute / British School of Archaeology in Iraq
- Agatha Christie Mallowan, Come, Tell Me How You Live (1946) Her memoir of the Brak and Chagar Bazar seasons
هەڵبژاردن و ناساندنی ئارام مزووری، تەلارساز لە هەولێر